Partycypacja i wspólnota – filozoficzne podstawy misji Stowarzyszenia Uczciwa Gmina

Wprowadzenie

Niniejszy artykuł stanowi syntetyczne opracowanie kluczowych tez wykładu „Filozoficzne podstawy partycypacji” zaprezentowanego przez dr. hab. Wojciecha Wojtyłę, prof. uczelni Uniwersytetu Radomskiego im. Kazimierza Pułaskiego podczas konferencji Prawne aspekty partycypacji społecznej w samorządzie terytorialnym, organizowanej przez Uniwersytet im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy zestawionych z misją i celami statutowymi Stowarzyszenia Uczciwa Gmina. Jego celem jest ukazanie aksjologicznego i filozoficznego fundamentu działań obywatelskich na rzecz jawności, praworządności oraz dobra wspólnego.

Dokument ma charakter popularyzatorski i programowy – służy jako punkt odniesienia dla członków, współpracowników i odbiorców działań Stowarzyszenia.

Wspólnota jako kategoria aksjologiczna

Prawo samorządowe posługuje się pojęciem „wspólnoty samorządowej”, które wykracza poza opis czysto formalny czy administracyjny. W sensie filozoficznym wspólnota nie jest jedynie zbiorem jednostek ani prostą „społecznością lokalną”. Jest zadaniem, a nie tylko faktem – relacją, która wymaga świadomego zaangażowania, rozpoznania odpowiedzialności i współtworzenia dobra wspólnego.

W tym ujęciu przynależność do wspólnoty oznacza coś więcej niż bierne uczestnictwo w życiu publicznym. Oznacza uznanie siebie za podmiot współodpowiedzialny za kształt instytucji, norm i praktyk, które wpływają na życie innych.

Tak rozumiana wspólnota pozostaje w bezpośredniej zgodzie z misją Stowarzyszenia Uczciwa Gmina, której istotą jest upowszechnianie idei uczciwego państwa, prawa do dobrej administracji oraz budowanie świadomego społeczeństwa obywatelskiego.

Osoba, autonomia i samorządność

Punktem wyjścia dla refleksji nad partycypacją jest personalizm – nurt filozoficzny, który w centrum świata wartości umieszcza osobę ludzką i jej godność. Człowiek jako persona nie jest środkiem do celu, lecz podmiotem obdarzonym autonomią, czyli zdolnością do samostanowienia.

Greckie pojęcie autonomia oznacza dosłownie „rządzenie sobą”. W języku polskim jego odpowiednikiem jest „samorządność”. W tym sensie samorządność nie dotyczy wyłącznie struktur instytucjonalnych, lecz najpierw odnosi się do osoby – do jej zdolności do odpowiedzialnych decyzji, kontroli nad własnym działaniem i współodpowiedzialności za wspólnotę.

Autonomia osoby nie jest nieograniczona. Jest kształtowana zarówno przez naturę człowieka, jak i przez relacje społeczne. Właśnie dlatego podmiotowość jednostki naturalnie prowadzi do podmiotowości wspólnoty.

Partycypacja – znaczenie pojęcia

Termin „partycypacja” pochodzi od łacińskich słów pars (część) i capere (brać, otrzymywać). Participatio oznacza zatem „mieć udział w całości” lub „brać część w czymś, co przekracza jednostkę”. Polskim odpowiednikiem tego pojęcia jest „uczestnictwo”.

Uczestnictwo ma dwa zasadnicze wymiary:

• Wymiar potoczny – oznacza udział, bycie członkiem, współuczestnictwo w wydarzeniu lub strukturze.

• Wymiar filozoficzny – wskazuje na dynamiczną relację, w której jednostka współtworzy całość, a zarazem sama zostaje przez nią ukształtowana.

W tym sensie wspólnota nie istnieje bez udziału jednostek, ale jednocześnie nadaje im nowy wymiar tożsamości – obywatela, członka organizacji, współgospodarza przestrzeni publicznej.

Partycypacja wertykalna i horyzontalna

W tradycji filozoficznej wyróżnia się dwa podstawowe sposoby rozumienia partycypacji:

1. Wymiar wertykalny (pionowy)

Obecny m.in. u Platona i w myśli Tomasza z Akwinu. Zakłada, że byty uczestniczą w pewnej nadrzędnej całości lub idei. Przykładem jest koncepcja prawa naturalnego jako uczestnictwa rozumnej istoty w prawie odwiecznym.

Ten wymiar podkreśla istnienie porządku wartości, który przekracza jednostkę i stanowi punkt odniesienia dla norm społecznych i prawnych.

2. Wymiar horyzontalny (poziomy)

Szczególnie istotny dla życia społecznego i obywatelskiego. Partycypacja oznacza tu podmiotowe, twórcze zaangażowanie osoby w działanie wspólnoty. Uczestnictwo staje się sposobem urzeczywistniania własnej wolności, odpowiedzialności i kreatywności we współdziałaniu z innymi.

W tym ujęciu uczestnictwo nie jest biernym „braniem udziału”, lecz aktywnym współtworzeniem dobra wspólnego.

Dobro wspólne a relacja jednostka–społeczność

W historii myśli społecznej pojawiały się dwa skrajne stanowiska:

• Indywidualizm – uznający społeczeństwo za sumę jednostek, w którym prymat ma interes jednostkowy.

• Kolektywizm – podporządkowujący jednostkę całości, traktując dobro wspólnoty jako nadrzędne wobec dobra osoby.

Personalizm odrzuca oba te uproszczenia. Dobro wspólne nie jest przeciwstawne dobru jednostki, lecz stanowi warunek jego pełnej realizacji. Wspólnota istnieje po to, aby umożliwiać osobom rozwój ich podmiotowości, a osoby – poprzez uczestnictwo – nadają wspólnocie realny sens i treść.

Obywatel jako współgospodarz

Wspólnota lokalna staje się rzeczywistą wspólnotą wtedy, gdy jej członkowie mogą powiedzieć: „my – obywatele”. To „my” nie oznacza jedynie zbiorowości, lecz podmiot zbiorowy zdolny do refleksji, działania i odpowiedzialności.

W tym sensie obywatel nie jest wyłącznie adresatem decyzji władzy, lecz współgospodarzem przestrzeni publicznej. Jego rola polega na inicjowaniu działań, kontroli, dialogu i współtworzeniu rozwiązań służących wszystkim.

Związek z misją Stowarzyszenia Uczciwa Gmina

Cele statutowe Stowarzyszenia – takie jak ochrona wolności i praw człowieka, prawo do informacji publicznej, przeciwdziałanie nadużyciom władzy, wspieranie partycypacji i budowanie społeczeństwa obywatelskiego – znajdują bezpośrednie zakorzenienie w personalistycznym rozumieniu osoby i wspólnoty.

Działania monitorujące, edukacyjne i interwencyjne realizują ideę uczestnictwa w jej horyzontalnym sensie: jako twórczego zaangażowania obywateli w życie publiczne. Stowarzyszenie staje się narzędziem, dzięki któremu jednostki mogą realnie wpływać na kształt dobra wspólnego, zachowując swoją autonomię i podmiotowość.

Zakończenie

Partycypacja nie jest wyłącznie mechanizmem prawnym ani formalnym obowiązkiem. Jest postawą zakorzenioną w godności osoby ludzkiej i w idei wspólnoty jako zadania etycznego. Samorządność – rozumiana jako zdolność do współdecydowania i współodpowiedzialności – stanowi warunek istnienia żywego społeczeństwa obywatelskiego.

Stowarzyszenie Uczciwa Gmina, poprzez swoje cele i praktykę działania, realizuje tę filozoficzną wizję w wymiarze lokalnym: wzmacnia podmiotowość obywateli, chroni przestrzeń dialogu i dąży do tego, aby dobro wspólne było rzeczywiście wspólne – dostępne, przejrzyste i współtworzone przez wszystkich.

Nie bądź bierny! Włącz się, działaj autonomicznie, uczestnicz!
Twoja partycypacja oraz Twój głos mają znaczenie!

Opracowanie: Krzysztof Panek